Hvað er áhættumat?

Með lögum nr. 140/2018 um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka var gerð sú grundvallarbreyting á fyrri lögum að tilkynningarskyldum aðilum er gert að útbúa eigið áhættumat á starfsemi sinni og meta þannig hvar hætta er á því að starfsemi þeirra sé nýtt til peningaþvættis eða fjármögnunar hryðjuverka. Önnur veigamikil breyting sem hin nýju lög leiddu af sér að tilkynningarskyldum aðilum fjölgaði til muna frá því sem áður hafði tíðkast, þ.e. einkum fjármálastofnanir í eldri tíð, en ná nú lögin til aðila á borð við fasteignasala, bifreiðasala, endurskoðendur, bókara, listmunasala, og fleiri, og nær nú skyldan til að framkvæma áhættumat jafnframt á herðum þeirra.

Áhættumati tillkynningarskyldra aðila er ætlað það hlutverk að skapa grundvöll áhættumiðaðs eftirlits tilkynningarskyldra aðila. Lögfestar reglur um áhættumat er helst að finna í 5. gr. framangreindra laga og í reglugerð nr. 545/2019 um áhættumat vegna peningaþvættis og fjármögnun hryðjuverka. Núgildandi regluverk veitir tilkynningarskyldum aðilum nokkuð svigrúm varðandi aðferðafræði við mótun á áhættumati og ekki er að finna neina eina rétta aðferð eða sniðmát við útfærslu þess.

Markmiðið með áhættumatinu er að greina hvar í starfsemi tilkynningarskylds aðila hætta á peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka liggur. Aðgerðum tilkynningarskylds aðila gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka skal svo forgangsraðað í samræmi við niðurstöðu áhættumats og í þeim tilvikum sem aukin hætta á peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka er greind skulu aðgerðir og eftirlit vera meira og tíðara en þegar áhætta er metin lág. Jafnframt skal umfang áreiðanleikakönnunar byggja á áhættumatinu.

Áður en áhættumat er útfært er nauðsynlegt að tilkynningarskyldur skjalfesti þá aðferðafræði sem stuðst verður við við gerð áhættumatsins. Aðferðafræðin skal með skýrum hætti útskýra hvernig matið fer fram, svo sem hvernig bera skuli kennsl á áhættuþætti, til hvaða gagna er litið, hvoru tveggja innanhússgagna sem og utanhúss, hvernig þeirra er aflað, hvernig standa skuli að áhættuflokkun og hvaða viðmið eru notuð við áhættuflokkun. Útskýra skal einnig hvers vegna titlekin aðferðafræði er valin við útfærslu áhættumatsins. Þá er enn fremur brýnt að uppfæra hvoru tveggja aðferðafræði sem stuðst er við við gerð áhættumatsins og efni áhættumatsins sjálfs ef tilefni er til.

Greining viðskiptamanna, með tilliti til þeirrar áhættu sem áhættumatið leiðir í ljós, leiðir af sér hvort unnt sé, sé áhætta lítil, að beita einfaldaðri eða hefðbundinni áreiðanleikakönnun, eða, sé áhættamikil, að skylt sé að beita aukinni áreiðanleikakönnun. Núgildandi regluverk mælir fyrir um ákveðnar vísireglur í þessum efnum og veitir ákveðna leiðsögn, en með tilliti til þess að mat á áhættu er enn að miklu leyti nokkuð huglægt ferli, búa tilkynningarskyldir aðilar við ákveðinn frelsi eða sveigjanleika við mat á því hvers kyns áreiðanleikakönnun skuli beita. Engu að síður er brýnt að þeim aðferðum sem tilkynningarskyldur aðili kýs að beita stuðli ávallt að markmiði áhættumatsins að leiða í ljós veikleika og ógnir sem fyrir hendi eru í rekstrinum og og leggja til aðferðir til að draga úr greindri áhættu.

Áhættumatið á að innihalda skriflega greiningu og mat á hættu á peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og skal m.a. taka mið af áhættuþáttum sem tengjast viðskiptamönnum, viðskiptalöndum eða svæðum, vörum, þjónustu, viðskiptum, tækni og dreifileiðum. Í 5. gr. reglugerðar nr. 545/2019 kemur fram að áhættumatið skuli taka til allra rekstrarþátta tilkynningarskylds aðila, byggja á heildstæðum, viðeigandi og fullnægjandi gögnum og upplýsingum og ná til allra mögulegra áhættuþátta sem tengjast peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Matið skuli m.a. fjalla um áhættu tengda:

• viðskiptamönnum,
• viðskiptalöndum og svæðum,
• vörum, þjónustu og viðskiptum,
• dreifileiðum og
• tækni.

Að framkvæma áhættumat á rekstri sínum kann að vera tiltölulega flókið og tímafrekt ferli, einkum hjá aðilum sem hafa ekki áður þurft að huga að slíku, en þá veltur flækjustigið jafnframt talsvert á eðli og stærð hins tilkynningarskylda aðila.

Sem ákveðinn upphafspunktur að áhættumati, og þá fá þig til að hugsa um grunn þess, kann að vera gott að velta eftirfarandi fyrir sér:

1. Hverjir eru mínir helstu viðskiptavinir, eru það einstaklingar, fyrirtæki eða félagasamtök?
2. Hvar eru mínir viðskiptavinir helst staddir, hérlendis, erlendis, og ef erlendis, hvar helst?
3. Veiti ég staðbundna þjónustu eða sölu vara þar sem ég hitti mína viðskiptavini augliti til auglitis eða fer hún alfarið fram yfir netið, svo dæmi sé nefnt.
4. Hefur starfsfólk mitt hlotið þjálfun í aðgerðum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka?
5. Tek ég á móti reiðufé í rekstri mínum?
6. Eru mínir viðskiptavinir í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla eða jafnvel á válistum?

Með því að velta fyrir sér ofangreindum spurningum og svara þeim um þinn rekstur fer brátt að skapast ákveðin grunnhugmynd um þá áhættuþætti sem kunna að vera til staðar í þínum rekstri. Spurningarnar eru þó eingöngu í dæmaskyni og jafnframt aðeins lítið brot af þeim spurningum sem nauðsynlegt er að svara til að öðlast heildstæða sýna á því hvar hætta kann að liggja í rekstrinum.

Vantar þig aðstoð? Við erum hér til staðar fyrir þig – hafðu samband.